بعضی از خشک مغزان جز خود همه مردم جهان را با دید کفر می‏نگرن

"بعضي از خشک مغزان را مي‏بينيم که جز خود و عده‏اي بسيار معدود مانند خود ، همه مردم جهان را با ديد کفر و الحاد مي‏نگرند و دائره اسلام و مسلماني را بسيار محدود خيال مي‏کنند ."

استاد مطهري / جاذبه و دافعه علي (ع) / صفحه 158

بحث از خارجيگري و خوارج به عنوان يک بحث مذهبي ، بحثي بدون مورد و فاقد اثر است ، زيرا امروز چنين مذهبي در جهان وجود ندارد . اما در عين‏ حال بحث درباره خوارج و ماهيت کارشان براي ما و اجتماع ما آموزنده است‏ ، زيرا مذهب خوارج هر چند منقرض شده است اما روحا نمرده است . روح " خارجيگري " در پيکر بسياري از ما حلول کرده است .

اصول عقائد خوارج

1 - ...
2 - ...
3 - ايمان تنها عقيده قلبي نيست ، بلکه عمل به اوامر و ترک نواهي جزء ايمان است . ايمان امر مرکبي است از اعتقاد و عمل . بطور مثال معتقد بودند کسيکه مرتکب گناه کبيره‏ اي شود [يا اينکه واجبي مانند نماز و روزه را ترک کند] کافر است و از اسلام بيرون است و مستحق‏ خلود در آتش است .
4 - مي‏گفتند امر به معروف‏ و نهي از منکر مشروط به چيزي نيست و در همه جا بدون استثنا بايد اين‏ دستور الهي انجام گيرد.

اينها به واسطه اين عقائد ، صبح کردند در حالي که تمام مردم روي زمين‏ را کافر و همه را مهدور الدم و مخلد در آتش مي‏دانستند .

وظيفه امر به معروف و نهي از منکر قبل از هر چيز دو شرط اساسي دارد : بصيرت در دين و بصيرت در عمل .
بصيرت در دين اگر نباشد زيان اين‏ کار از سودش بيشتر است . و اما بصيرت در عمل لازمه دو شرطي است که در فقه از آنها به " احتمال تأثير " و " عدم ترتب مفسده " تعبير شده‏ است و مال آن به دخالت دادن منطق است در اين دو تکليف.
خوارج نه بصيرت ديني داشتند و نه بصيرت عملي . مردمي نادان و فاقد بصيرت بودند بلکه اساسا منکر بصيرت در عمل بودند زيرا اين تکليف را امري تعبدي مي‏دانستند و مدعي بودند بايد با چشم بسته‏ انجام داد .

امر به معروف و نهي از منکر براي اينست که " معروف " رواج گيرد و " منکر " محو شود . پس در جائي بايد امر به معروف کرد و نهي از منکر نمود که احتمال ترتب اين اثر در بين باشد . اگر مي‏دانيم که قطعا بي‏اثر است ديگر وجوب چرا ؟
و ديگر اينکه اصل تشريع اين عمل براي اين است که مصلحتي انجام گيرد . قهرا در جائي بايد صورت بگيرد که مفسده بالاتري بر آن مرتب نشود . لازمه‏ اين دو شرط بصيرت در عمل است . آدمي که بصيرت در عمل را فاقد است‏ نمي‏تواند پيش بيني کند که آيا اثري بر اين کار مترتب هست يا نيست و آيا مفسده بالاتري را در بر دارد يا ندارد ؟ اينست که امر به معروفهاي‏ جاهلانه همان طوري که در حديث است افسادش بيش از اصلاح است .
در ساير تکاليف گفته نشده که شرطش احتمال ترتب فائده است و اگر احتمال اثر دارد بايد انجام داد و اگر احتمال اثر ندارد نبايد انجام داد و حال آنکه در هر تکليفي ، فائده و مصلحتي منظور است اما تشخيص آن‏ مصلحتها بر عهده مردم گذاشته نشده است . درباره نماز گفته نشده اگر ديدي‏ به حالت مفيد است بخوان و اگر ديدي مفيد نيست نخوان . در روزه هم گفته‏ نشده اگر احتمال مي‏دهي فائده دارد بگير و اگر احتمال نمي‏دهي نگير . در روزه گفته شده اگر ديدي به حالت مضر است نگير . همچنين در حج يا زکات‏ يا جهاد اينچنين قيد نشده است . اما در باب امر به معروف و نهي از منکر اين قيد هست که بايد ديد چه اثر و چه عکس العملي دارد و آيا اين‏ عمل در جهت صلاح اسلام و مسلمين است يا نه ؟ يعني تشخيص مصلحت بر عهده‏ خود عاملان اجرا است .
در اين تکليف هر کسي حق دارد بلکه واجب است که منطق و عقل و بصيرت‏ در عمل و توجه به فائده را دخالت دهد ، و اين عمل تعبدي صرف نيست . اين شرط که اعمال بصيرت در امر به معروف و نهي از منکر واجب است‏ مورد اتفاق جميع فرق اسلامي است به استثناء خوارج . آنها روي همان جمود و خشکي و تعصب خاصي که داشتند مي‏گفتند امر به معروف و نهي از منکر تعبد محض است . شرط احتمال اثر و عدم ترتب مفسده ندارد . نبايد نشست در اطرافش حساب کرد . طبق همين عقيده با علم به اينکه کشته مي‏شوند و خونشان هدر مي‏رود و با علم به‏ اينکه هيچ اثر مفيدي بر قيامشان مترتب نيست قيام مي‏کردند و يا ترور مي‏کردند .

مميزات خوارج

1 - روحيه‏اي مبارزه گر و فداکار داشتند و در راه عقيده و ايده خويش‏ سرسختانه مي‏کوشيدند .
ابن عبدربه درباره آنان مي‏گويد :" در تمام فرقه‏ها معتقدتر و کوشاتر از خوارج نبود و نيز آماده‏تر براي‏ مرگ از آنها يافت نمي‏شد . يکي از آنان نيزه خورده بود و نيزه سخت در او کارگر افتاده بود ، به سوي قاتلش پيش مي‏رفت و مي‏گفت خدايا ! به‏ سوي تو مي‏شتابم تا خشنود شوي " .
2 - مردمي عبادت پيشه و متنسک بودند . شبها را به عبادت مي‏گذراندند . بي‏ميل به دنيا و زخارف آن بودند .
ابن عباس آنها را چنين وصف‏ کرد : "از کثرت عبادت پيشانيهايشان پينه بسته است . دستها را از بس روي زمينهاي خشک و سوزان زمين گذاشته‏اند و در مقابل حق به خاک افتاده‏اند همچون پاهاي شتر سفت شده است ... ."
3 - خوارج مردمي جاهل و نادان بودند . در اثر جهالت و ناداني حقايق را نمي فهميدند و بد تفسير مي‏کردند. همه کسريهاي خود را مي‏خواستند با فشار آوردن بر روي رکوع و سجودهاي طولاني جبران کنند . علي عليه‏السلام روحيه اينها را همينطور توصيف‏ مي‏کند ، مي‏فرمايد : " مردمي خشن ، فاقد انديشه عالي و احساسات لطيف ، مردمي پست ، برده‏ صفت ، او باش که از هر گوشه‏اي جمع شده‏اند و از هر ناحيه‏اي فراهم‏ آمده‏اند . اينها کساني هستند که بايد اول تعليمات ببينند . آداب اسلامي‏ به آنها تعليم داده شود ، در فرهنگ و ثقافت اسلامي خبرويت پيدا کنند . بايد بر اينها قيم حکومت کند و مچ دستشان گرفته شود نه اينکه آزاد بگردند و شمشيرها را در دست نگه دارند و راجع به ماهيت اسلام اظهار نظر کنند .
گذشته از خوارج عده‏اي ديگر از اين تيپ متنسک به وجود آمد. اينها اسلام را به سوي رهبانيت و انزوا کشاندند ، بازار تظاهر و ريا را رائج کردند . اينها چون آن هنر را نداشتند که شمشير پولادين بر روي صاحبان قدرت بکشند شمشير زبان را بر روي صاحبان فضيلت‏ کشيدند . بازار تکفير و تفسيق و نسبت بي‏ديني به هر صاحب فضيلت را رائج‏ ساختند .
4 - مردمي تنگ نظر و کوته ديد بودند . در افقي بسيار پست فکر مي‏کردند . اسلام و مسلماني را در چهار ديواري انديشه‏هاي محدود خود محصور کرده‏ بودند . مانند همه کوته نظران ديگر مدعي بودند که همه بد مي‏فهمند و يا اصلا نمي‏فهمند و همگان راه خطا مي‏روند و همه جهنمي هستند . اينگونه کوته‏ نظران اول کاري که مي‏کنند اينست که تنگ نظري خود را به صورت يک‏ عقيده ديني در مي‏آورند ، رحمت خدا را محدود مي‏کنند ، خداوند را همواره‏ بر کرسي غضب مي‏نشانند و منتظر اينکه از بنده‏اش لغزشي پيدا شود و به عذاب‏ ابد کشيده شود . يکي از اصول عقائد خوارج اين بود که مرتکب گناه کبيره‏ مثلا دروغ يا غيبت يا شرب خمر ، کافر است و از اسلام بيرون است و مستحق‏ خلود در آتش است . عليهذا جز عده بسيار معدودي از بشر همه مخلد در آتش‏ جهنمند . تنگ نظري مذهبي از خصيصه‏هاي خوارج است اما امروز آن را باز در جامعه اسلامي مي‏بينيم . اين همان است که گفتيم خوارج شعارشان از بين رفته‏ و مرده است اما روح مذهبشان کم و بيش در ميان بعضي افراد و طبقات‏ همچنان زنده و باقي است .
بعضي از خشک مغزان را مي‏بينيم که جز خود و عده‏اي بسيار معدود مانند خود ، همه مردم جهان را با ديد کفر و الحاد مي‏نگرند و دائره اسلام و مسلماني را بسيار محدود خيال مي‏کنند .

متن بالا خلاصه کوتاهي از کتاب جاذبه و دافعه علي (ع) اثر ارزشمند استاد مطهري است. (متن کامل کتاب در اينترنت در دسترس همگان است)

sina200007 نوشته بود:

"
دائره اسلام و مسلماني را بسيار محدود خيال مي‏کنند .

جانا سخن از زبان ما مي گويي