درباره ی اولین کار مستقل همایون شجریان...

اول: بروبچ، کسي نسيم وصل رو شنيده؟

نويسنده: بهنام بهزادي

جداي ازصورت هنري درهر اثر، بخش تفکري آن، يا به عبارتي تفکر نهفته در آن، عاملي‌ست که مي‌تواند سطح کيفي اثر را ارتقا بخشيده و مخاطب را به درک و کشف آن فرابخواند و او را در اين کشف به حظ و لذت بالاتري از صورت هنر برساند.

موسيقي به‌رغم آن که وجه فرمي وصوري برجسته‌اي دارد و در معناي خاصش حتي فرم مطلق است، اما هنگامي که شکل توصيفي مي‌يابد و از آن بالاتر، وقتي کلامي مي‌شود، مي‌تواند در عرصه‌ي انديشه جولان بيش‌تري بدهد. به‌خصوص آن که به‌صورت يک مجموعه و با هدف و رويکردي آشکار و پنهان طراحي، اجرا و ارائه شود.

موسيقي ايراني هم طبعا از اين قائده مستثنا نيست و به‌رغم همه‌ي آن‌چه راجع به کهنگي و لختي و به‌روز نبودنش گفته مي‌شود (جداي از به‌جا يا نابه‌جايي اين گفته‌ها) به‌عنوان يک هنر، مي‌تواند عرصه‌هاي تازه‌اي را بپيمايد؛ چنان‌که نمونه‌هايي از اين دست هم در آن کم نيستند.

اين‌ها را گفتم که اشاره‌اي کنم به نخستين آلبوم همايون شجريان با نام نسيم وصل. و مي‌گويم اشاره چرا که موسيقي، هنري شنيداري‌ست و در شنيدن، چنان بي‌واسطه ما را به جهان خود فرامي‌خواند که هيچ گفتني، سهم و قدر آن را ادا نمي‌کند.

هرکس که دستي در کار هنر دارد به‌خوبي مي‌داند که در يک اثر هنري هيچ چيز تصادفي نيست و همه‌ي جزئيات با دقت و تفکر و حتي وسواس به‌وجود مي‌آيد و درکنارهم قرار مي‌گيرد. به‌خصوص آن که حاصل کار يک مجموعه باشد. و همايون در نخستين مجموعه‌اش، با هوش و هنرمندي بسيار اين مهم را به‌انجام رسانده است.

به گمان من اين بزرگ‌ترين ميراثي‌ست که او از پدرش برده است؛ چيزي که براي هنرآفريني لازم و شايد کافي‌ست، و آن حساسيت و کمال‌گرايي‌ست.

شجريان پدر هنرمند بزرگي‌ست و به‌عبارتي سرآمد بلامنازع عرصه‌ي هنري خويش است و اين بدان معناست که بودن و خواندن در زمان او يعني قرارگرفتن در سايه‌ي بلندش. وخطيرتر آن که فرزند و شاگرد و ميراث‌دار او هم باشي. اين اگر به خودي خود حتي بد و مشکل‌ساز هم نباشد، لااقل مسئوليت‌آفرين است. گردآوردي مي‌خواهد که بيايد و سخن تازه‌اي بياورد. به‌ويژه آن که نسخه‌ي اصلش نزد پدر و استاد آدم باشد.

گمان من اين است که همايون از پس اين مهم با شايستگي برآمده است و نسيم وصل به‌جز شباهت کم‌نظير سبک و صداي پدر و پسر ـ که طبيعي هم هست ـ براي همايون اثري مستقل وشخصي‌ست و مهم‌ترين دليلش اين که او اثري آفريده است که فرزند زمانه‌ي خود است؛ هم‌چنان که آفريننده‌اش فرزند اين زمان است.

همايون جوان است، بسيار جوان اما پيرانه مي‌خواند؛ رها و سنجيده، گرم و تلخ، اميدوارانه وغمگنانه و پرشور و ناشاد. او جوان است و گرما و قدرت جواني در کارش موج مي‌زند اما دردمندي وغمگنانگي و سوز و سازش هم واقعي‌ست و از آنِ خودش. و اين ويژگي‌ها چيزي نيست که با اين عمق و اصالت بتوان به کسي ياد داد، يا از کسي ياد گرفت.

او از زبان خود مي‌گويد و شرح حال خود و هم‌نسلانش را در صدايش مي‌ريزد. و شايد سرّ سرشاري اين صدا و منحصربودنش در همين نکته است.

او جوان است و وجه فرامتني کارش اين‌جاست؛ جايي که برخلاف تعاريف و توقعات کليشه‌اي مرسوم و مورد انتظار، از شادي و اميد، کم‌تر مي‌توان سراغي گرفت. و اين چيزي‌ست که در کار او ويژه است، ويژه و بسيار قابلتامل. غمگيني و دل‌گرفتگي اين صدا انگار پژواک روزگاري‌ست که در آن جوان، ناشاد و نااميد مانده و شور و هلهله و هياهو جاي خود را به غربت و غم و نوميدي سپرده است؛ جايي که تغزل پرغم نشان بعيدي هم از وصلي شادمانه ندارد.

انتخاب اشعار و نوع اداي آن‌ها شاهد اين مدعاست و هوشمندي و ظرافتي را نشان مي‌دهد که روح کار هنري‌ست و سهمي از ويژگي و تشخص آن. و دراين ميان بخش مهمي از حس کلي حاکم بر کار از جنس و مفاهيم نهفته در اشعار انتخابي اين مجموعه است.

او جوان است، اما با حساسيت و ديدگاهي که هنرمندان پخته و هوشمند را تداعي مي‌کند، شعرهايش را انتخاب کرده و در ترتيب و توالي معناداري آن‌ها را در مجموعه‌اش گنجانده است؛ معنايي که کشف آن ما را به درک و لذت بالاتري ازاين مجموعه مي‌رساند اما شادِمان نمي‌کند.

نسيم وصل شادِمان نمي‌کند چرا که خالقان اين اثر شاد نيستند. آن‌ها شاد نيستند و ما را در ناشادي‌شان شريک مي‌کنند. درک و همراهي با اين ناشادي هم اما لذت بخش است؛ شراکت در غمي که از آن ما و زمانه‌ي ماست. همراهي با اندوهي که ما را از حضور سنگين خود آگاه مي‌کند تا شايد براي زدودنش، به سهم خود لحظه‌اي بيانديشيم.

نسيم وصل را بشنويم، هرچند به افسردگي‌هاي زمانه‌ي ما کارگر نباشد.